Paris, më 28 maj, 2026

Procesi i përkthimit si atelie kritike: shënime mbi përkthimin e poezisë Udhëkryq të Kujtim Shalës

FIZIKA NAIVE

Poezia Udhëkryq nga Kujtim Shala

Atë mëngjes të errët vjeshte shiu derdhej i ftohtë
pa mëshirë mbi kulmin e shtëpisë me kopshtin e vogël
hapi sytë gruaja flinte ngjitur
e zënë në kurthin e ëndrrave të lehta të mëngjesit
filozofi plak u çua dhe zuri me dorë jastëkun
e madh të butë me pupla
mbi kokë ia vuri gruas
i vuri të dy duart mbi jastëk
asgjë nuk u dëgjua
mori në telefon foli fare pak
tri minuta më vonë ndodhej në kopshtin e vogël
të shtëpisë nën qiellin e egërsuar
lagështirën nuk e ndiente ftohtë nuk kishte
autoambulanca erdhi bashkë me policët e lagjes
e zunë për krahësh që ta merrnin
ta fusnin në autoambulancë apo në makinën e policisë

©Kujtim Shala

Ky tekst nuk propozon thjesht një vështrim mbi përkthimin e poezisë Udhëkryq, por shqyrton mënyrën se si përkthimi i titullit mund të zhvendosë qendrën etike të leximit: nga udhëkryqi juridik dhe moral drejt femicidit të paemërtuar, nga figura e filozofit drejt fshirjes së gruas.

Fjala frënge ekuivalente e fjalës udhëkryq është carrefour. Sikurse fjala shqipe, ajo emërton vendin ku takohen disa rrugë dhe ku duhet të bëhet një zgjedhje. Në këtë kuptim, Le Carrefour duket përkthimi më i menjëhershëm dhe më besnik. Ai është i saktë, i kuptueshëm dhe respekton zgjedhjen e autorit.

Megjithatë, problemi i përkthimit poetik nuk kufizohet vetëm te saktësia leksikore. Përkthyesi pyet gjithashtu se çfarë humbet ose çfarë bëhet e padukshme kur një titull kalon nga një gjuhë në tjetrën.

Për lexuesin francez, Le Carrefour mund të tingëllojë tepër neutral dhe abstrakt. Ai ruan idenë e zgjedhjes, por nuk e transmeton plotësisht dramën specifike të poemës. Poezia e Kujtim Shalës nuk trajton vetëm një krim; ajo sugjeron edhe një femicid më të gjerë, fizik dhe simbolik, ku mbytet jo vetëm trupi i gruas, por edhe ëndrra e saj.

Poema kujton në mënyrë të pashmangshme rastin e Louis Althusser-it, i cili vrau bashkëshorten e tij Hélène Rytmann dhe nuk u gjykua në një proces penal të zakonshëm, pasi u shpall i papërgjegjshëm penalisht për shkak të gjendjes së tij psikiatrike. Mirëpo poema shkon më larg se analogjia historike. Ajo trajton mënyrën se si kultura, prestigji intelektual dhe institucionet mund ta bëjnë të padukshme dhunën ndaj gruas.

Këtu lind problemi qendror i titullit: si të ruhet ideja e udhëkryqit moral dhe juridik, duke bërë njëkohësisht të ndjeshme zhdukjen e gruas pas figurës së filozofit?

Në këtë pikë, përkthimi mund të zhvendosë qendrën e rëndesës së leximit. Nuk bëhet më fjalë vetëm për të emërtuar një kryqëzim simbolik, por për të bërë të ndjeshme asfiksinë e ëndrrës, ndërprerjen e frymës, heshtjen e krimit.

Për këtë arsye, disa alternativa poetike duken më të forta se Le Carrefour. Midis tyre:

Rêver sans souffle
Le rêve étouffé
Rêve asphyxié

Nga këto variante, Rêve étouffé më duket më bindësi poetikisht dhe etikisht. Ai nuk e emërton drejtpërdrejt femicid-in, por e lë të ndihet. Fjala étouffé ruan njëkohësisht asfiksinë fizike, heshtjen dhe fshirjen simbolike.

Në shqip, formula Ëndrra e mbytur ka një forcë të ngjashme. Fjala mbytur përmban mungesën e frymës, heshtjen e detyruar dhe zhdukjen. Nuk mbytet vetëm gruaja; mbytet ëndrra, intimiteti dhe mundësia e një jete tjetër.

Kështu, përkthimi i titullit nuk bëhet më vetëm problem gjuhësor, por problem interpretimi.

Ky reflektim lidhet edhe me tekstin e Stéphane Mallarmé-së mbi Pierrot Assassin de sa Femme të Paul Margueritte. Mallarmé e sheh mimën si art të aluzionit dhe të gjurmës së fshirë: « Tel opère le Mime, dont le jeu se borne à une allusion perpétuelle sans briser la glace. » (“Kështu vepron Mima, loja e të cilit kufizohet në një aludim të përhershëm, pa e thyer akullin.”)

Krimi nuk shfaqet drejtpërdrejt; ai kalon përmes heshtjes, gjestit dhe mungesës së zhurmës. Pikërisht kjo rezonon me poemën e Kujtim Shalës: vrasja ndodh pa britmë, pothuaj pa gjurmë. “Asgjë nuk u dëgjua.” Heshtja bëhet pjesë e vetë aktit.

Në këtë kuptim, poema nuk flet vetëm për një vrasje, por për mënyrën se si një kulturë mund ta estetizojë ose ta zbusë dhunën kur autori i saj është figurë prestigjioze mashkullore.

Titulli Udhëkryq mbetet kështu thelbësor, sepse ai emërton pikën ku kryqëzohen disa nivele të së njëjtës dramë:

• mendimi dhe dhuna,
• filozofia dhe krimi,
• drejtësia dhe diagnoza,
• trupi i gruas dhe pushteti mashkullor,
• heshtja estetike dhe fshirja morale.

Megjithatë, nëse synimi i përkthimit është të bëjë më të dukshme praninë e femicid-it të pashpallur, atëherë Rêve étouffé duket më i fortë se Le Carrefour. Ai nuk e shpjegon krimin; e bën të ndihet. Gruaja nuk vdes “nga ëndrra”, por mbytet në zemër të saj.

Le të shohim tani evolucionin e përkthimit të poemës.

V1

Disa zgjedhje të përkthimit kërkojnë një ekuilibër midis besnikërisë dhe idiomatikës së frëngjishtes.

Për shembull, rendi i fjalëve në frëngjisht kërkon: Ce sombre matin d’automne dhe jo Ce matin sombre d’automne. Zhvendosja e mbiemrit e bën frazën më natyrale dhe vendos menjëherë tonalitetin tragjik të poemës.

Po kështu, ndarja:
Il ouvrit les yeux. La femme dormait…
është më e fortë se bashkimi në një fjali të vetme. Pika krijon një heshtje midis zgjimit të burrit dhe gjumit të gruas.

Një zgjedhje tjetër e rëndësishme është:
tout contre lui në vend të à côté de lui.
Forma e dytë është neutrale; e para është më intime dhe e bën dhunën më shqetësuese.

Për qiellin “e egërsuar”, forma ensauvagé është interesante, por tepër letrare dhe e rrallë për regjistrin e poemës. Forma: sous un ciel soudain sauvage ruan më mirë transformimin brutal të atmosferës dhe mbetet më idiomatike në frëngjisht.

V3

Rêve étouffé

Ce sombre matin d’automne, la pluie se déversait, froide,
sans pitié sur le toit de la maison au petit jardin.
Il ouvrit les yeux. La femme dormait tout contre lui,
prise dans le piège des rêves légers du matin.
Le vieux philosophe se leva et saisit
le grand oreiller moelleux, rempli de plumes.
Il le posa sur la tête de la femme,
appuya ses deux mains sur l’oreiller.
On n’entendit rien.
Il téléphona, parla très peu.
Trois minutes plus tard, il se trouvait dans le petit jardin
de la maison, sous un ciel soudain sauvage.
Il ne sentait pas l’humidité ; il n’avait pas froid.
L’ambulance arriva, les policiers du quartier aussi.
On le prit par les bras “pour” l’emmener,
“pour” le faire monter dans l’ambulance
ou dans la voiture de police.

V4

Ce sombre matin d’automne, la pluie se déversait, froide,
sans pitié sur le toit de la maison au petit jardin.
Il ouvrit les yeux. La femme dormait tout contre lui,
prise dans le piège des rêves légers du matin.
Le vieux philosophe se leva et saisit
le grand oreiller moelleux, rempli de plumes.
Il le posa sur la tête de la femme,
appuya ses deux mains sur l’oreiller.
On n’entendit rien.
Il téléphona, parla très peu.
Trois minutes plus tard, il se trouvait dans le petit jardin
de la maison, sous un ciel soudain sauvage.
Il ne sentait ni l’humidité ni le froid.
L’ambulance arriva, suivie des policiers du quartier.
On le prit par les bras afin de l’emmener,
pour le faire monter dans l’ambulance ou dans la voiture de police.

Versioni që më duket më i balancuar është ky:

V5

Rêve étouffé

Ce sombre matin d’automne, la pluie se déversait, froide,
sans pitié sur le toit de la maison au petit jardin.
Il ouvrit les yeux. La femme dormait tout contre lui,
prise dans le piège des rêves légers du matin.
Le vieux philosophe se leva et saisit
le grand oreiller moelleux, rempli de plumes.
Il le posa sur la tête de la femme,
appuya ses deux mains sur l’oreiller.
On n’entendit rien.
Il téléphona, parla très peu.
Trois minutes plus tard, il se trouvait dans le petit jardin
de la maison, sous un ciel soudain sauvage.
Il ne sentait ni l’humidité ni le froid.
L’ambulance arriva, suivie des policiers du quartier.
On le prit par les bras
pour le faire monter dans l’ambulance
ou dans la voiture de police.

Mbyllja e poemës ruan një ritëm mekanik dhe administrativ, pothuaj pa emocion, që bie në kontrast me tmerrin e heshtur të skenës. Vargjet:

« On le prit par les bras
pour le faire monter dans l’ambulance
ou dans la voiture de police », kanë një ngadalësi pothuaj kinematografike. Hezitimi i fundit mes ambulancës dhe makinës së policisë ruan në mënyrë të admirueshme ambiguitetin e figurës: pacient apo vrasës, i çmendur apo fajtor. Poema nuk vendos plotësisht, dhe pikërisht aty qëndron një pjesë e fuqisë së saj.

Prandaj, përkthimi i titullit bëhet vetë një udhëkryq interpretimi.

Nëse synimi është të ruhet struktura morale dhe filozofike e poemës, Le Carrefour mbetet zgjedhja më besnike. Por nëse përkthimi kërkon të bëjë të dukshme atë që poema e lë të ndihet në heshtje : femicid-in, asfiksinë, zhdukjen e gruas pas figurës së filozofit, atëherë Rêve étouffé më duket zgjidhja më e saktë poetikisht dhe etikisht. Ai, sikurse poema, nuk e shpjegon krimin; e bën të ndihet në të gjithë dimensionin e tij.

#Udhëkryqi #Ëndërr #RêveÉtouflé #Femicid #KujtimShala #Përkthim #Mallarmé #Poezi #Dhuna #Filozofi

© klarabudapost.com

Version française

Version Albanaise – shënime përkthimi në rrugë e sipër