Paris, më 10 tetor, 2026.

Nr. 3 i serisë së teksteve në mbështetje teorike të protestës së flamingove në Shqipëri.

Republika e patronazhistëve përshkruan një mënyrë qeverisjeje në të cilën qasja në burimet e shtetit varet nga besnikëria ndaj partisë në pushtet. Institucionet vazhdojnë të ekzistojnë, por për të marrë atë që ato duhet të garantojnë, shpesh duhet të hyjë dikush në mes: të gjesh një vend pune, të çosh përpara një dosje, të përfitosh një ndihmë apo të zgjidhësh një vështirësi kërkon ndërhyrjen e një ndërmjetësi që pret, në këmbim, mbështetje politike. Ajo që duhet të jetë një e drejtë kthehet në një borxh.

Patronazhisti qëndron në qendër të këtij mekanizmi. I ngarkuar të rekrutojë mbështetës, ai ndërhyn në favor të një personi ose të familjes së tij, pastaj pret që kjo ndërhyrje të përkthehet në vota, pjesëmarrje në tubimet e partisë dhe rekrutim të militantëve të rinj. Çdo përfitues bëhet kështu një hallkë e mundshme për ta shtrirë rrjetin te të afërmit, kolegët dhe miqtë e vet. Disa sigurojnë një vend pune, të tjerë një ndihmë apo mbrojtje; të gjithë nxiten të përfshijnë edhe rrethin e tyre në të njëjtin mekanizëm. Patronazhisti forcon kështu ndikimin e vet, nga i cili mund të përfitojnë edhe të afërmit e tij. Vendi i punës, siguria materiale dhe e ardhmja e fëmijëve lidhen me besnikërinë politike të një familjeje të tërë.

Propaganda mund t’i paraqesë këto praktika si abuzime individuale, që burojnë nga korrupsioni i disa punonjësve dhe jo nga vetë partia. Megjithatë, një gazetar i pavarur*, i cili ka kërkuar të mbetet anonim, raporton se, gjatë zgjedhjeve, patronazhistëve të punësuar në sektorin publik u kërkohet të sigurojnë prova për dhjetë vota në favor të partisë në pushtet, përmes fotografive të fletëve të votimit, përndryshe rrezikojnë të humbasin vendin e punës.

Fuqia e frikshme e këtij sistemi qëndron në faktin se e shndërron mosfunksionimin e institucioneve në një mjet qeverisjeje. Sa më të pasigurta të jenë procedurat e zakonshme, aq më e domosdoshme duket ndërhyrja e patronazhistit. Partia përfiton kështu nga vështirësitë që një shtet i paanshëm duhet të zgjidhë: ajo i shpërndan si favore shërbimet që institucionet ua kanë për detyrë t’ua ofrojnë të gjithëve. Ai që ka pritur me muaj për të marrë një përgjigje, në fund ndihet borxhli ndaj personit që ia ka zhbllokuar dosjen. Dhe kur një vend pune apo një mbrojtje varet nga kjo marrëdhënie, frika e humbjes së tyre shpesh mjafton për ta dekurajuar kundërshtimin.

Një organizim i tillë e ndryshon rrënjësisht marrëdhënien e qytetarit me shtetin. Qytetari mëson të kërkojë një favor aty ku duhet të mund të kërkojë respektimin e një të drejte. Nëpunësi mund të shtyhet t’u shërbejë interesave të partisë, ndërsa qasja në shërbimet publike varet gjithnjë e më shumë nga lidhjet personale. Ata që mbështesin pushtetin mund të shpresojnë se do t’u dëgjohet zëri, ndërsa të tjerët mbeten përballë pritjes, refuzimit apo braktisjes. Kufiri mes shërbimit ndaj popullsisë dhe shërbimit ndaj partisë zbehet deri në veprimet më të zakonshme të përditshmërisë.

Edhe vetë vota mbërthehet në këtë marrëdhënie varësie. Ajo mbetet formalisht e lirë, por çfarë bëhet me këtë liri kur vota kundër pushtetit ngjall frikën e humbjes së vendit të punës ose rrezikon të ardhmen e një të afërmi? Pushteti nuk ka më nevojë të kërkojë kudo përkushtim ideologjik: i mjafton ta bëjë kundërshtimin të kushtueshëm dhe besnikërinë të leverdishme.

Republika e patronazhistëve zë rrënjë kur të drejtat shndërrohen në favore, për të cilat partia kërkon shpërblim në këmbim. Ajo krijon një shoqëri ku secili mëson të kërkojë një mbrojtës në vend që të mbështetet te një institucion, dhe ku mbijetesa e pushtetit ushqehet pikërisht nga vështirësia e qytetarëve për të jetuar pa të.

Fenomeni i patronazhimit gjatë protestës ka marrë shumë intensitet. Fotografime, intimidime, krijim përçarje në mes të grupeve të protestës dhe në rastin e fundit edhe kërcënime me jetë. Në një video të publikuar nga «Jeta është qef» dhe e rishpërndarë nga analisti Shpend Gashi tregon, me zë dhe figurë, një të ri, i cili është goditur me shuplakë nga një i moshuar pasi në shesh kërcënonte protestuesit; ai shihet në video i mllefosur dhe duke përdorur fjalë të ndyra, kërcënon protestuesit: «Një nga një do t’ju vijë fundi, sepse ju janë vënë njerëzit mbrapa …»; Shpend Gashi sfidon policinë e shtetit pse nuk ndërhyni ndaj një të riu që kërcënon me fytyrë të zbuluar të moshuarin — «Ai plaku nuk e ka jetën e gjatë, se i janë vënë njerëzit mbrapa» — ashtu edhe protestuesit me marrjen e jetës. Ai pyet se pse  drejtësia nuk e vepron.

Po kush do ta ndajë shtetin nga partia, nëse partia përfiton nga ky sistem patronazhimi për të ruajtur pushtetin?

Nuk mjafton të kërkosh zgjedhje të tjera nëse qytetari hyn në to me të njëjtën frikë për vendin e punës dhe jetesën e familjes.

Ky shqetësim ka mbështetje faktike: OSBE/ODIHR evidentoi keqpërdorimin e burimeve publike dhe të pushtetit institucional, si edhe raportime për presion ndaj punonjësve publikë dhe votuesve. Këto fakte tregojnë pabarazi serioze, por nuk provojnë se çdo fitore shpjegohet vetëm nga fenomeni i patronazhimit.¹

Një qeveri teknike tranzitore do të ishte një propozim serioz, që mund të mbrohet.  Ka shumë rëndësi se kush e zgjedh, çfarë kompetencash do të ketë dhe kujt do i përgjigjet.

Qeveria teknike mund të jetë instrumenti për çmontimin e patronazhimit.

Mendoj se protesta duhet të organizohet dhe me presion qytetar paqësor të kërkojë një marrëveshjeje politike me bazë kushtetuese. Protesta nuk mund ta anashkalojë pyetjen se çfarë e detyron shumicën të pranojë tranzicionin.

Por kush do ta detyrojë shumicën ta pranojë një qeveri teknike? Kjo është pyetja që nuk mund të anashkalohet. Një parti që përfiton nga ndërthurja e administratës me rrjetin e saj elektoral ka pak arsye ta prishë vetë këtë lidhje. Prandaj, një qeveri tranzitore mund të bëhet e mundur vetëm kur protesta krijon një trysni politike të mjaftueshme për ta çuar pushtetin drejt një marrëveshjeje.

Kjo kërkon një mobilizim paqësor që shkon përtej militantëve të opozitës me pjesëmarrjen e gjerë të diasporeës dhe u jep siguri edhe njerëzve të varur nga pushteti: ndryshimi nuk duhet t’i ndëshkojë për votën e tyre apo t’u marrë vendin e punës për t’ia dhënë dikujt tjetër. Sa më shumë qytetarë të besojnë se mund të jetojnë të sigurt edhe pa mbrojtjen e partisë, aq më e dobët bëhet varësia që e mban këtë sistem në këmbë. Mendoj se është një proçes që kërkon punë dhe mobilizim të gjatë.

Pra siç e thamë më lart, që qeveria teknike të mund bëhet instrumenti për çmontimin e sistemit të patronazhimit, krijimi i saj kërkon më parë një ndryshim të raportit të forcave që e mbrojnë patronazhimin. Pa këtë ndryshim, kërkesa mbetet e drejtë në synim, por pa një rrugë të qartë drejt realizimit.

Propozoj dy aksione  për të bërë të mundur pranimin e idesë së një qeverie teknike dhe tranzicionin deri në zgjedhje të lira, aksione që mund të mbështesin njëri-tjetrin.

Së pari, diaspora, e organizuar në mënyrë të pavarur nga partia në pushtet dhe nga strukturat e zgjedhura prej saj dhe që varen prej saj ( e që funksionojnë tanimë jashte vendit), të mobilizoht dhe të organizohet për të ushtruar presion mbi institucionet europiane, duke u paraqitur prova dhe kërkesa konkrete për shkëputjen e shtetit nga kontrolli partiak dhe garantimin e zgjedhjeve të lira. Kjo përpjekje duhet të synojë që shqetësimet e qytetarëve që protestojnë të transmetohen në institucionet europiane.

Së dyti, të krijohet një fond kombëtar për mbeshtetjen e veprimit te diaspores dhe të mobilizimit qytetar në Shqipëri, i administruar nga njerëz të besuar, me raportim të rregullt të të ardhurave dhe shpenzimeve dhe kontroll të pavarur financiar. Fondi do të shërbente për ta mbajtur gjallë mobilizimin qytetar paqësor: për ndihmë juridike ndaj atyre që përballen me presion, për dokumentimin e abuzimeve dhe për organizimin e veprimtarive që e mbajnë kërkesën për ndryshim në vëmendjen publike. Dhe eviton financime okulte për të cilat është akuzuar protesta.

Qëllimi është t’i jepet qëndrueshmëri një përpjekjeje që pushteti mund të shpresojë ta shuajë përmes lodhjes dhe mungesës së mjeteve. Diaspora mund t’i japë kësaj kërkese zë në Europë; fondi mund t’u japë qytetarëve mundësinë për ta vazhduar atë në Shqipëri. Këto veprime nuk e garantojnë pranimin e një qeverie teknike nga shumica në pushtet në mënyrë imediate, por mund të ndihmojnë në krijimin e trysnisë publike dhe politike që të krijohet baza kushtetuese per negocimin e saj.

– – –

*komunikim personal me autoren i një gazetari të pavarur, identiteti i të cilit është mbajtur konfidencial me kërkesën e tij.

¹ OSBE/ODIHR, “Albania’s Parliamentary Elections Competitive and Well Run but Lacked Level Playing Field, International Observers Say,” 12 maj 2025.

Versioni Frëngjisht

#Diaspora #Patronazhizmi #KapjaEShtetit #MobilizimiQytetar #FondiKombëtar #QeveriaTeknike #ZgjedhjetELira