I

Kur diagnostikimi bëhet urgjencë: të mendosh Amerikën me Avital Ronell

Pyetja e nënkuptuar nuk është thjesht: çfarë po ndodh? Ajo është më radikale: si arritëm deri këtu?

Ndodh që disa terma, të mbajtura për një kohë të gjatë në distancë nga një kujdes analitik, të rikthehen duke trokitur në derën e diskursit filozofik. Fashizmi është njëri prej tyre. Jo më si një kategori rreptësisht historike, e lidhur me katastrofat e shekullit XX-të, por si një hipotezë shqetësuese: përpjekja për të emërtuar një transformim, format e të cilit mbeten ende të paqëndrueshme, por efektet e të cilit po bëhen gjithnjë e më të dukshme.

Kur Ronell* flet për situatën amerikane, ajo nuk e bën këtë as për t’iu dorëzuar alarmizmit, as për të riprodhuar retorikat tashmë të njohura të rënimit të demokracisë. Fjala e saj vepron ndryshe: ajo diagnostikon. Amerika nuk shfaqet thjesht si një fuqi në krizë; ajo bëhet vendi i një mutacioni më të thellë, ku rikonfigurohen njëkohësisht raporti me të vërtetën, autoriteti i gjuhës dhe vetë kushtet e racionalitetit publik.

Ajo që shqetëson nuk është vetëm polarizimi politik, madje as brutalizimi i debatit. Është ngritja e një forme irracionaliteti tashmë të aftë të shndërrohet në parim qeverisës, një irracionalitet që nuk i kundërvihet më drejtpërdrejt dijes, por e gërryen ngadalë, e bën të dyshimtë, ndonjëherë edhe të tepërt. Stupidity (budallallëku), në këtë këndvështrim, nuk i përket më një mangësie njohëse individuale; ai priret të bëhet një strukturë e ndashme, pothuajse një atmosferë.

Një zhvendosje e tillë shënon ndoshta një prag historik. Demokracitë liberale nënkuptohej se mbështeteshin në një besim minimal: atë sipas të cilit faktet, edhe kur nuk respektoheshin gjithmonë, mbeteshin të paktën të kundërshtueshme brenda një hapësire të përbashkët verteshmërie. Çfarë ndodh kur kjo hapësirë vetë lëkundet? Kur e vërteta pushon së qeni horizont për t’u shndërruar në një opsion të negociueshëm, të zëvendësueshëm, e ndonjëherë indiferent?

Pikërisht këtu termi fashizëm, i çliruar nga përdorimet e tij inflacionist, rifiton një funksion heuristik. Ai nuk emërton domosdoshmërisht rikthimin e formave klasike të diktaturës; më tepër ai sinjalizon mundësinë e një rendi ku çorientimi kolektiv bëhet politikisht i shfrytëzueshëm, ku konfuzioni nuk është më një aksident, por një burim.

Ronell nuk ofron një teori sistematike të këtij mutacioni. Gesti i saj është përmban më shumë rrezikshmëri: ajo kap shenjat, devijimet, dridhjet ende kaotike. Mendimi i saj vepron më pak si një aparat shpjegues dhe më shumë si një sizmograf i vëmendshëm ndaj mikro-lëkundjeve të së tashmes.

Në këtë kontekst, biseda ku ky term shqiptohet meriton vëmendje, jo vetëm për përmbajtjen e saj argumentuese, por sepse bën të dukshme një kusht të rrallë: atë të një hapësire ku filozofia mund të rrezikojë ende një diagnozë pa u reduktuar në pedagogji apo polemikë.

Sepse të diagnostikosh nuk do të thotë të komentosh. Do të thotë të pranosh të flasësh nga një zonë pasigurie, aty ku kategoritë e trashëguara nuk mjaftojnë më plotësisht, por ku heshtja, nga ana tjetër, do të ishte tashmë një formë dorëzimi.

Megjithatë, një term i  tillë duhet të gjejë një vend të përshtatshëm ku të mund të shfaqet.

Biseda që bashkon Ronell-in me Agon Hamzën dhe Frank Rudën ofron, në këtë kendvështrim, një konfiguracion të veçantë. Në asnjë moment diskutimi nuk përthithet nga tundimi agonistik që shpesh kërcënon bisedat intelektuale. Një përmbajtje e ndjeshme, që mund të përshkruhet si një pezullim i rivalitetit, hap një hapësirë, mjaftueshëm të lirë, që mendimi të mos detyrohet të mbrohet, por të shpaloset lirisht.

Kjo nuk është anekdotike. Filozofia nuk ndodh kurrë nën një presion të lartë narcisistik. Ajo, për të lëvizur, kërkon një zonë me presion të ulët ku diskursi mund të eksplorojë pa u detyruar menjëherë të arrijë në përfundime.

Në një klimë të tillë, shprehja e Ronell-it shpaloset sipas një ritmi që e tejkalon ekspozimin e thjeshtë. Fjalitë zgjaten, devijojnë, lidhen; mendimi nuk ndjek një trajektore të parashikueshme, ai formohet në vetë lëvizjen që e bart. Ajo që kuptohet nuk është rikthimi në një dije të stabilizuar, por aktiviteti i një inteligjence që kërkon, duke u shprehur, linjat e veta të forcës.

Duhet matur këtu rëndësia e këtij fenomeni: një mendim i gjallë nuk është kurrë plotësisht bashkëkohor me vetveten. Ai ecën pak përpara asaj që njihet tashmë. Kur kjo përparësi nuk ndërpritet dhe nuk disiplinohet teprueshëm, ndodh diçka që e tejkalon kuadrin e zakonshëm të intervistës. Diskursi pushon së qeni një mjet i thjeshtë; ai bëhet prodhues. Shfaqen ide që nuk ishin plotësisht të programuara, ndoshta as për vetë atë që flet, në kë rast filozofen amerikane Ronell.

Në këtë pikë të saktë, filozofia rikthehet si ngjarje. Një ngjarje mendimi, që nuk njihet as nga risia spektakolare e një teze, as nga virtuoziteti konceptual. Ajo ndodh kur gjuha nuk shpreh më vetëm atë që mendohet, por bëhet vetë vendi ku mendimi merr formë. Një dukuri e tillë mbetet e rrallë në ekosistemin mediatik bashkëkohor, të strukturuar nga përshpejtimi, thjeshtimi dhe imperativi i kontrollit.

Të lejojmë që një fjalë të ruajë kompleksitetin e saj është tashmë një akt rezistence. Sepse ajo që diagnoza e Ronellit lë të kuptohet e tejkalon rastin amerikan. Ajo që vihet në lojë mund të prekë më gjerë shoqëritë e vonshme demokratike: një moment kur autoriteti i fakteve dobësohet, kur lodhja nga racionaliteti i bën fiksionet politike më të dëshirueshme se kufizimet e reales, kur dhuna simbolike banalizohet deri në atë pikën sa të bëhet e padukshme.

Ndoshta po përballemi më pak me një krizë sesa me një rikonfigurim antropologjik, një transformim të vetë subjektit politik, tashmë të ekspozuar ndaj regjimeve të besimit të afta të bashkëjetojnë me përgënjeshtrimin e tyre. Në një peizazh të tillë, detyra e filozofisë nuk mund të kufizohet më në sqarimin e koncepteve të trashëguara. Ajo konsiston gjithashtu, dhe ndoshta para së gjithash, në zhvillimin e një ndjeshmërie ndaj formave të reja në shfaqje të rrezikut.

Të diagnostikosh, pra, nuk do të thotë të parashikosh. Do të thotë të refuzosh të shohësh vetëm atëherë kur gjithçka është tashmë e dukshme. Dhe nëse momente të tilla mendimi kanë rëndësi sot, kjo ndodh ndoshta sepse ato na kujtojnë një të vërtetë të brishtë: filozofia nuk është vetëm një disiplinë, ajo është një situatë, e brishtë, kërkuese, që varet nga një ekuilibër gjithmonë i kërcënuar midis diskursit dhe recepsionit të tij, strukturës dhe devijimit, dijes dhe shqetësimit.

Kur ky ekuilibër arrihet, qoftë edhe për një çast, dialogu pushon së qeni një shkëmbim i thjeshtë; ai bëhet vendi ku mendimi, lind sërish.

II

Diagnoza e Amerikës: gjenealogjia e një çorientimi

Kur Ronell flet për gjendjen aktuale të Amerikës, ajo nuk përshkruan një krizë konjukturale. Fjala e saj vendoset në një kohësi më të gjatë: atë të një procesi tashmë në veprim, manifestimet bashkëkohore të të cilit vetëm sa e intensifikojnë shfaqjen.

Pyetja e nënkuptuar nuk është thjesht: çfarë po ndodh? Ajo është më radikale: si arritëm deri këtu?

Diagnoza e saj mbështetet mbi disa ndryshime (zhvendosje) madhore.

1. Erozioni i regjimit të së vërtetës

Në themel të analizës qëndron ideja se demokracia moderne presupozonte një besim minimal në mundësinë e së vërtetës, jo një konsensus, por ekzistencën e një hapësire të përbashkët ku faktet mund të ushtrojnë ende autoritet.

Ky themel po dobësohet. Mund të kemi hyrë në një moment ku:

 – e vërteta bëhet opsionale,

 – verifikimi humb prestigjin,

– kundërshtimi nuk e rrëzon më pohimine rremë.

Ky fenomen nuk i përket vetëm gënjeshtrës klasike politike. Ai tregon një mutacion më të thellë: e vërteta pushon së qeni një kufizim strukturues për t’u bërë një element ndër të tjerë në luftën e narrativave.

Ajo që zhduket nuk është e vërteta si e tillë, por nevoja kolektive që ajo të jetë vendimtare.

2. Budallallëku si forcë politike

Një nga aktet më depërtuese të diagnozës së Ronellit qëndron në ndryshimin (zhvendosjen, devijimin) e nocionit të budallallëkut.

Tek Ronell, ai nuk është as dobësi individuale, as mungesë edukimi, por ai bëhet një energji e mobilizueshme, ndonjëherë edhe një burim strategjik.

Një demokraci mund t’i mbijetojë konfliktit, gabimit, madje edhe gënjeshtrës. Ajo reziston me më shumë vështirësi, kur irracionaliteti fiton legjitimitet publik.

Budallallëku pushon së qeni një defekt; ai shndërrohet në stil politik. Më tepër akoma: ai mund të prodhojë një ndjenjë komuniteti, bashkësie të bazuar jo mbi njohjen e së vërtetës, por mbi mosbesimin ndaj çdo kërkese për kompleksitet.

Nuk jemi më vetëm përballë injorancës, por përballë një ç’interesimi ndaj vetë inteligjencës.

3. Lodhia e racionalitetit

Një element tjetër përshkon fjalën e filozofes Ronell: përshtypja se racionaliteti modern ka humbur fuqinë e tij joshëse. Të mendosh kërkon përpjekje; të thjeshtosh është e lehtë.

Në këtë kontekst, diskurset autoritare nuk triumfojnë domosdoshmërisht përmes detyrimit. Ato lulëzojnë sepse ofrojnë një lexueshmëri të menjëhershme të botës, qoftë kjo edhe fiktive. Këtu diagnoza bëhet më shqetësuese: devijimi nuk buron vetëm nga një vullnet dominimi, por edhe nga një dëshirë për pushim kognitiv.

Një shoqëri e lodhur intelektualisht bëhet e prekshme ndaj narrativave që premtojnë qartësi pa kompleksitet.

4. Pse fjala fashizëm bëhet sërish e mendueshme

Ronell nuk e përdor këtë term si një analogji historike të shpejtë. Ai funksionon më tepër si një koncept-kufi, një instrument për të menduar atë që ndodh kur disa linja dobësimi konvergjojnë:

– dobësimi i së vërtetës

– normalizimi i brutalitetit diskursiv

– shfrytëzueshmëria politike e konfuzionit

– tërheqja ndaj formave thjeshtëzuese të autoritetit

Në këtë perspektivë, fashizmi nuk i referohet domosdoshmërisht rikthimit të regjimeve të shekullit XX – të. Ai tregon mundësinë e një rendi ku çorientimi kolektiv bëhet i qeverisshëm, jo rikthimi i të njëjtit regjim, por shfaqja e një forme të re të pranimit të autoritarizmit.

5. Një mutacion më tepër se një krizë

Një krizë presupozon një para dhe një pas. Një mutacion transformon në mënyrë të qëndrueshme kushtet e së mendueshmes.

Ajo që Ronell lë të kuptojë ngjan më pak me një turbulencë të përkohshme sesa me një ndryshim (devijim) të vetë subjektit politik, tashmë i ekspozuar ndaj regjimeve të besimit që mund të bashkëjetojnë me përgënjeshtrimin e tyre. Mund të kemi hyrë në një epokë ku të dish se një pohim është i rremë nuk të pengon më t’i përmbahesh atij. Ky paradoks shënon një prag antropologjik.

6. Çfarë rrjedh nga kjo diagnozë për vetë mendimin?

Shtrirja e analizës së saj e tejkalon gjerësisht rastin amerikan. Amerika shfaqet këtu si një laborator, jo sepse është një përjashtim, por sepse bën të dukshme tendenca që përshkojnë edhe demokraci të tjera.

Tre kërkesa filozofike rrjedhin prej saj:

Së pari: të zhvillojmë një ndjeshmëri ndaj shenjave të hershme : sepse të diagnostikosh do të thotë më pak të konstatosh të dukshmen sesa të perceptosh atë që nuk është ende plotësisht e manifestuar.

Së dyti: të refuzojmë banalizimin : sepse ajo që bëhet e zakonshme pushon së shqetësuari, dhe pikërisht kështu pragjet historike kapërcehen pa u emërtuar.

Së treti: të ruajmë kushtet e vetë mendimit : sepse ajo që vihet në lojë nuk është vetëm e ardhmja e institucioneve, por mundësia e një hapësire ku e vërteta mbetet detyruese.

* Filozofja amerikane Avital Ronell, në dialog me Agon Hamzën dhe Frank Rudën për Crisis and Critique, më 20 janar 2026.

#AvitalRonell#Diagnostikim #Filozofi #EVerteta #MutacionAntropologjik #Demokraci #Racionalitet #Fashizëm #SubjektPolitik #OntologjiaESëTashmes #Etike #MendimKritik

Këtu mund të konsultoni videon !

Versioni frëngjisht

©klarabudapost.com