E ulur pranë një bunkeri të vjetër komunist, në breg të Adriatikut, pyes veten: çfarë mund të dijë fiksioni që arkivi nuk mund ta dijë? Betoni është ende aty, kokëfortë, përballë rërës dhe detit. Dikur, ky bunker vëzhgonte horizontin, në pritje të një armiku që mund të shfaqej. Njerëzit kalonin pranë tij, jetonin në krah të tij, mësoheshin me praninë e tij. E përsëritur gjatë, frika ishte bërë peizazh.
Arqitektura e Frikës si peizazh.
Ndoshta pikërisht këtu fillon kundër-arkivi: jo jashtë mbetjeve të historisë, por brenda tyre, kur një trup tjetër, një kohë tjetër, një rrëfim tjetër hyjnë në strukturë dhe trazojnë atë që ajo ishte ndërtuar të nënkuptonte. Arkivi mund ta ruajë bunkerin, datën e tij, funksionin ushtarak, vendin e tij në makinerinë e diktaturës.
Klara Buda
Figure … Klara Buda beside a communist-era bunker on the Adriatic coast, Durrës, Albania, August 30, 2026. Photograph by Vigan Dervis. Private collection of the author.

